Column – Hanna Rijken

Lichtdrager in de nacht

Over Christmas Carols, cultural memory en het verlangen naar licht

Christmas Carols zijn opmerkelijk geliefd in Nederland. Tijdens mijn onderzoek naar deze muzikale traditie raakte ik ook gefascineerd door de populariteit van de winterse beeldtaal in carols. Waarom lijken sneeuw en ijs zo nauw verbonden te zijn met Kerst?

Een sprekend voorbeeld is In the Bleak Midwinter, in het Liedboek opgenomen als In de nacht gekomen. Christina Rossetti schildert een wereld van sneeuw, vrieskou en ijs. Een weinig waarschijnlijk decor voor de geboorte van Christus in Bethlehem. Toch behoort dit lied, zo blijkt uit het onderzoek, tot de meest geliefde carols. Terzijde, in het Liedboek heeft de winterse wind plaatsgemaakt voor een zachte zuidenwind.

Tijdens een internationale conferentie bleek dat de fascinatie voor winterse beelden in carols niet beperkt blijft tot het noordelijk halfrond. Ook in Australië en Nieuw-Zeeland zijn carols over sneeuw en ijs geliefd, terwijl de temperatuur daar met Kerst gemakkelijk dertig graden bereikt.

In mijn artikel ‘Dreaming of a White Christmas? Cultural Memory, Anemoia-Nostalgia and the Winter Imaginary in Christmas Carols’ verken ik hoe de aantrekkingskracht van winterse beeldtaal begrepen kan worden vanuit cultural memory, culturele herinnering, zoals uitgewerkt door de egyptoloog Jan Assmann. Tradities dragen herinneringen over die verder reiken dan de persoonlijke ervaring. Daaraan raakt ook het begrip anemoia: nostalgie naar een verleden dat men zelf nooit heeft gekend. In carols komen verschillende herinneringslagen samen: het geboorteverhaal van Christus, de symboliek van het midwinterfeest en de Engelse traditie van het zingen van carols. Zo ontstaat een gedeelde verbeeldingswereld waarin sneeuw en ijs haast vanzelfsprekend met Kerst verbonden zijn.

In het contrast tussen kou en warmte, duisternis en licht lijkt het kerstverhaal, zoals bezongen in carols, bijzondere zeggingskracht te krijgen. Het feest schept ruimte voor een diep menselijk verlangen naar geborgenheid, vrede en licht. Een verlangen dat zich niet door het klimaat of geografie laat begrenzen.

Dit jaar viert de gemeente in de Dutch Church op 13 december al Kerst, rond het feest van Sint Lucia, de lichtdraagster. Een betekenisvolle samenkomst van tradities. Het licht van Christus, dat met Kerst wordt gevierd, draagt de belofte in zich dat de duisternis zal wijken. Die hoop klinkt in de Christmas Carols telkens opnieuw door.

Een gezegende advents- en kersttijd toegewenst!

Dr. Hanna Rijken,
adviseur kerkmuziek Nederlandse Kerk Londen